શુ આપ જાણો છો 21મી જૂન સૌથી લાંબો દિવસ કેમ ?
સૂર્યનો ક્રાંતિવૃત અને આકાશી વિષુવવૃત વર્ષમાં બે વખત એકબીજાને છેદે છે. આ દિવસને સંપાત દિવસ કહેવામાં આવે છે. ભારતના લોકોએ 20મી માર્ચે દિવસ અને રાત સરખા હોવાનો અનુભવ કર્યા બાદ હવે 21મી જૂને વર્ષના સૌથી લાંબા એટલે કે, 13 કલાક 14 મિનિટના દિવસનો અનુભવ કરશે.
‘જાથા’ના રાજ્ય ચેરમેન જયંત પંડયાએ જણાવ્યું હતું કે, સૂર્ય ઉત્તર તરફ ખસતો જતા ઉત્તર ગોળાર્ધની દિવસની લંબાઇ વધતી જાય છે અને રાત ટૂંકી થતી જાય છે. તેના કારણે તા. 21મી જૂને દિવસ લાંબામાં લાંબો થાય છે. 22મી જૂનથી સૂર્ય દિવસ ટૂંકો અને રાત લાંબી થવાની ગણતરી રહેશે. 21મી જૂનથી સૂર્ય દક્ષિણ તરફ પ્રયાણ કરતો હોવાથી તેને સૂર્યનું દક્ષિણાયન પણ કહેવામાં આવે છે. દિવસ રાતની લંબાઇ ચંદ્રની દિશા, ગતિ, સૂર્ય તરફ પૃથ્વીનો ઝૂકાવ અને સૂર્યનું પરિભ્રમણ ગતિ વગેરે પરિબળો પર આધારિત હોય છે જે સતત બદલાતા રહે છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર 23.5ને ખૂણે નમેલી હોય છે. પૃથ્વીનું માથું દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ નમેલું હોવાના કારણે પૃથ્વીવાસીઓને ગરમી અને ઠંડીની મિશ્ર આબોહવાનો અનુભવ થાય છે. તેથી 21મી જૂન સંપાત એટલે કે વર્ષનો લાંબોમાં લાંબો દિવસ કહેવાય છે.
બાળકો માટે : પાઘડી વિશે જાણવા જેવુ
પાઘડી પહેરવાથી માથાનો દુઃખાવો મટી શકે છે
પાઘડી હેલ્મેટની ગરજ સારે છે
પાઘડી તથા સાફાના કુલ ૫૦ પ્રકાર
આધુનિક યુગમાં રાજપૂતો હવે માત્ર પ્રસંગોપાત જ પાઘડી કે સાફા બાંધતા હોય છે. ત્યારે રાજપૂત યુવાનોને પાઘડી તથા સાફા બાંધતા શીખવવા માટેના કેમ્પનું આયોજન ગીરાસદાર રાજપૂત યુવા સંઘ દ્વારા શહેરના ગાંધીગ્રામ ખાતે મા આશાપુરા મંદિરે રવિવારે યોજવામાં આવેલ. આ કેમ્પમાં વિવિધ પ્રદેશની આગવી ઓળખ સમી પાઘડીઓના ચિત્રો પ્રદર્શન માટે મુકવામાં આવેલા. આ કેમ્પમાં સૌરાષ્ટ્ર કચ્છના આશરે ૫૦૦ થી વધુ રાજપૂતભાઈઓને દસેક ઈન્સ્ટ્રકટરો દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવી હતી. આ સાફા કેમ્પને સફળ બનાવવા માટે સંસ્થાના ચેરમેન શ્રી બલભદ્રસિંહ ચુડાસમા (દેવચડી) દ્વારા સાફા અને પાઘડી વિશે ખૂબ જ મહત્વનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું. આ કેમ્પમાં કાઠીયાવાડી હાલાઈ, કચ્છી, સાત અલગ અલગ રંગોના લેરીયા જેવા કપડામાંથી બંધાતી રાજસ્થાની (મારવાડી) પાઘડી, જાલાવાડી, ગોહિલવાડ, સોરઠી (ચુડાસમા) સહિત અલગ અલગ ૫૦ જેટલા પ્રકારની પાઘડી તથા સાફાની માહિતી સાથે ટ્રેનીંગ આપવામાં આવેલી. સારા પ્રસંગોએ લાલ લીલી બાંધણી તથા શોકમય પ્રસંગોએ પહેરાતી સફેદ પાઘડી તથા સાફા વિશે માહિતી આપવામાં આવેલી હતી.
સામાન્ય રીતે પાઘડી છથી નવ મીટર લંબાઈની હોય છે. જેમાં કાપડને વળ ચડાવીને માથા પર બાંધવામાં આવે છે. જયારે સાફા સામાન્ય રીતે બે મીટર લંબાઈના કાપડમાંથી ચાર આંગળ પહોળા પટાની જેમ બાંધવામાં આવે છે. જેના પર માથે કલગી કે છોગુ હોય છે. આ કલગી પર અગાઉના મહારાજાઓ હીરા માણેક જેવા રત્નો પણ મઢાવતા. જે તેમની આગવી ઓળખ બની રહેતી. લગ્ન પ્રસંગ તેમજ શુભ પ્રસંગોએ પાઘડી તથા સાફો પહેરવાની પ્રથા હજું પણ બરકરાર છે. ચેરમેન બલભદ્રસિંહે જણાવેલ કે પાઘડી તથા સાફાના કુલ ૫૦ પ્રકાર હોય છે. જામનગરના પ્રખ્યાત ઝંડુ ભટ્ટે તેમના પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ કરેલો છે કે પાઘડી પહેરવાથી માથાનો દુઃખાવો મટી શકે છે અને પહેલાના જમાનામાં આ પાઘડી એક હેલ્મેટ જેવું કામ આપતી હતી.
ઉત્તરાખંડની પૂર હોનારતનું મુખ્ય કારણ વાદળ ફાટવાની ઘટના ગણાય છે. ઉત્તર ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં, ખાસ તો ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં વાદળ ફાટવાની ઘટના નવી નથી. ૧૯૯૮થી લઈને આજ સુધીમાં એકલા ઉત્તરાખંડ વિસ્તારમાં જ ૬ વખત વાદળ ફાટવાના બનાવો નોંધાઈ ચુક્યા છે. વાદળ ફાટે ત્યારે થોડી મિનિટોમાં જ દિવસો સુધી ઓસરે નહીં એટલુ પાણી પડી જતું હોય છે. ઘણી વખત બે હાથે ઉપાડેલો અનાજનો કોથળો અચાનક નીચેથી ફાટી જાય ત્યારે કોથળામાં ભરેલું અનાજ વેરણ-છેરણ થઈ જતું હોય છે. બે-ચાર સેકન્ડમાં જ એ અનાજ ચોતરફ વેરાઈ જાય. વાદળ ફાટે ત્યારે કંઈક એવી જ ઘટના આકાશમાં બને છે.
વાદળ ફાટવુ એ એક પ્રકારની હવામાન સાથે સંકળાયેલી દુર્ઘટના છે. વાદળ ફાટે ત્યારે કલાકમાં ૧૦૦ મીલીમીટર (૪ ઈંચ) કે તેનાથી વધારે વરસાદ અમુક કિલોમીટરના વિસ્તારમાં પડી જતો હોય છે. વાદળ ફાટવાની ઘટના સામાન્ય રીતે ઊંચાણવાળી જમીન પર જ સર્જાતી હોય છે. ક્યારેક તો વાદળ પંદર કિલોમીટર કરતાં પણ વધારે ઊંચુ હોય છે. વધુ ઊંચાઈ પરથી પડવાને કારણે પણ વાદળ ફાટયા પછીના વરસાદનું જોર વધી જતું હોય છે.
વાદળ ફાટવાની ઘટના મોટે ભાગે પર્વતિય વિસ્તારો અને ક્યારેક રણ વિસ્તારમાં બનતી હોય છે. રણમાં ખાસ વસતી હોતી નથી એટલે વાદળ ફાટવાની બહુ નોંધ લેવાતી નથી. ૨૦૦૫ની ૨૬મી જુલાઈએ મુંબઈ પર વાદળ ફાટયું ત્યારે આખુ શહેર ઊંઘતુ ઝડપાઈ ગયુ હતું. એ દિવસે આઠેક કલાકમાં મુંબઈ નગરી માથે ૯૫૦ મિલિટમીટર કરતાં વધારે વરસાદ પડી ગયો હતો. ૨૦૧૦ના ઓગસ્ટ માસમાં લેહ માથે વાદળોનો કોપ વરસ્યો હતો અને દોઢસોથી વધુ મોત થયા હતાં. લેહની ઘટના વખતે આખા જગતના હવામાનશાસ્ત્રીઓને અચરજ થયુ હતું કેમ કે ત્યાં અગાઉ ક્યારેય વાદળ ફાટવાની ઘટના નોંધાઈ ન હતી. વળી ત્યાં વાદળ ફાટે એવા સંજોગો પણ ન હતાં. એટલે કઈ રીતે વાદળ ફાટયું તેના પર ઘણુ સંશોધન થયુ હતું અને અંતે ગ્લોબલ વોર્મિંગને જવાબદાર ઠેરવાયુ હતું. વાદળ ફાટવાની સૌથી મોટી ઘટના પણ ભારતના નામે નોંધાયેલી છે. ૧૯૬૬માં ગંગાના મેદાની પ્રદેશમાં આઠમી જાન્યુઆરીના દિવસે ૨૦ કલાકમાં ૯૧.૬૯ ઈંચ (૨,૩૨૯ મીલીમીટર)વરસાદ પડયો હતો!
એક જમાનામાં એવુ માનવામાં આવતું કે વાદળો એ ફુગ્ગાની જેમ પાણીથી ભરેલા છે. એ ફૂગ્ગામાં પંચર પડે અને એ ફાટે એટલે જમીન પર પાણી પાણી થઈ જાય. એ કલ્પનાને આધારે 'વાદળ ફાટવું' શબ્દ આવી દૂર્ઘટના માટે વપરાતો થયો છે.
ભારતમાં વાદળ ફાટવાથી મોત
તારીખ રાજ્ય મોત
૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૭ હિમાચલ પ્રદેશ ૧૫૦૦
૧૭ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૮ ઉત્તરાખંડ ૨૫૦
૧૬ જુલાઈ, ૨૦૦૩ હિમાચલ પ્રદેશ ૪૦
૬ જુલાઈ, ૨૦૦૪ ઉત્તરાખંડ ૧૭
૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૭ હિમાચલ પ્રદેશ ૫૨
૭ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૯ ઉત્તરાખંડ ૩૮
૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૦ જમ્મુ-કાશ્મીર ૧૦૦૦
૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૦ ઉત્તરાખંડ ૪૦
૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ મહારાષ્ટ્ર ૪
૯ જુન, ૨૦૧૧ જમ્મુ-કાશ્મીર ૪
૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૨ ઉત્તરાખંડ ૩૯
૧૭ જુન, ૨૦૧૩ ઉત્તરાખંડ ૫૦૦૦થી વધુ
નોંધઃ છેલ્લી હોનારતના આંકડાઓ હજુ વધશે કેમ કે રાહતકાર્ય ચાલુ છે.
સૂર્યનો ક્રાંતિવૃત અને આકાશી વિષુવવૃત વર્ષમાં બે વખત એકબીજાને છેદે છે. આ દિવસને સંપાત દિવસ કહેવામાં આવે છે. ભારતના લોકોએ 20મી માર્ચે દિવસ અને રાત સરખા હોવાનો અનુભવ કર્યા બાદ હવે 21મી જૂને વર્ષના સૌથી લાંબા એટલે કે, 13 કલાક 14 મિનિટના દિવસનો અનુભવ કરશે.
‘જાથા’ના રાજ્ય ચેરમેન જયંત પંડયાએ જણાવ્યું હતું કે, સૂર્ય ઉત્તર તરફ ખસતો જતા ઉત્તર ગોળાર્ધની દિવસની લંબાઇ વધતી જાય છે અને રાત ટૂંકી થતી જાય છે. તેના કારણે તા. 21મી જૂને દિવસ લાંબામાં લાંબો થાય છે. 22મી જૂનથી સૂર્ય દિવસ ટૂંકો અને રાત લાંબી થવાની ગણતરી રહેશે. 21મી જૂનથી સૂર્ય દક્ષિણ તરફ પ્રયાણ કરતો હોવાથી તેને સૂર્યનું દક્ષિણાયન પણ કહેવામાં આવે છે. દિવસ રાતની લંબાઇ ચંદ્રની દિશા, ગતિ, સૂર્ય તરફ પૃથ્વીનો ઝૂકાવ અને સૂર્યનું પરિભ્રમણ ગતિ વગેરે પરિબળો પર આધારિત હોય છે જે સતત બદલાતા રહે છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર 23.5ને ખૂણે નમેલી હોય છે. પૃથ્વીનું માથું દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ નમેલું હોવાના કારણે પૃથ્વીવાસીઓને ગરમી અને ઠંડીની મિશ્ર આબોહવાનો અનુભવ થાય છે. તેથી 21મી જૂન સંપાત એટલે કે વર્ષનો લાંબોમાં લાંબો દિવસ કહેવાય છે.
બાળકો માટે : પાઘડી વિશે જાણવા જેવુ
પાઘડી પહેરવાથી માથાનો દુઃખાવો મટી શકે છે
પાઘડી હેલ્મેટની ગરજ સારે છે
પાઘડી તથા સાફાના કુલ ૫૦ પ્રકાર
આધુનિક યુગમાં રાજપૂતો હવે માત્ર પ્રસંગોપાત જ પાઘડી કે સાફા બાંધતા હોય છે. ત્યારે રાજપૂત યુવાનોને પાઘડી તથા સાફા બાંધતા શીખવવા માટેના કેમ્પનું આયોજન ગીરાસદાર રાજપૂત યુવા સંઘ દ્વારા શહેરના ગાંધીગ્રામ ખાતે મા આશાપુરા મંદિરે રવિવારે યોજવામાં આવેલ. આ કેમ્પમાં વિવિધ પ્રદેશની આગવી ઓળખ સમી પાઘડીઓના ચિત્રો પ્રદર્શન માટે મુકવામાં આવેલા. આ કેમ્પમાં સૌરાષ્ટ્ર કચ્છના આશરે ૫૦૦ થી વધુ રાજપૂતભાઈઓને દસેક ઈન્સ્ટ્રકટરો દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવી હતી. આ સાફા કેમ્પને સફળ બનાવવા માટે સંસ્થાના ચેરમેન શ્રી બલભદ્રસિંહ ચુડાસમા (દેવચડી) દ્વારા સાફા અને પાઘડી વિશે ખૂબ જ મહત્વનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું. આ કેમ્પમાં કાઠીયાવાડી હાલાઈ, કચ્છી, સાત અલગ અલગ રંગોના લેરીયા જેવા કપડામાંથી બંધાતી રાજસ્થાની (મારવાડી) પાઘડી, જાલાવાડી, ગોહિલવાડ, સોરઠી (ચુડાસમા) સહિત અલગ અલગ ૫૦ જેટલા પ્રકારની પાઘડી તથા સાફાની માહિતી સાથે ટ્રેનીંગ આપવામાં આવેલી. સારા પ્રસંગોએ લાલ લીલી બાંધણી તથા શોકમય પ્રસંગોએ પહેરાતી સફેદ પાઘડી તથા સાફા વિશે માહિતી આપવામાં આવેલી હતી.
સામાન્ય રીતે પાઘડી છથી નવ મીટર લંબાઈની હોય છે. જેમાં કાપડને વળ ચડાવીને માથા પર બાંધવામાં આવે છે. જયારે સાફા સામાન્ય રીતે બે મીટર લંબાઈના કાપડમાંથી ચાર આંગળ પહોળા પટાની જેમ બાંધવામાં આવે છે. જેના પર માથે કલગી કે છોગુ હોય છે. આ કલગી પર અગાઉના મહારાજાઓ હીરા માણેક જેવા રત્નો પણ મઢાવતા. જે તેમની આગવી ઓળખ બની રહેતી. લગ્ન પ્રસંગ તેમજ શુભ પ્રસંગોએ પાઘડી તથા સાફો પહેરવાની પ્રથા હજું પણ બરકરાર છે. ચેરમેન બલભદ્રસિંહે જણાવેલ કે પાઘડી તથા સાફાના કુલ ૫૦ પ્રકાર હોય છે. જામનગરના પ્રખ્યાત ઝંડુ ભટ્ટે તેમના પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ કરેલો છે કે પાઘડી પહેરવાથી માથાનો દુઃખાવો મટી શકે છે અને પહેલાના જમાનામાં આ પાઘડી એક હેલ્મેટ જેવું કામ આપતી હતી.
વાદળ ફાટે ત્યારે કલાકમાં ૧૦૦ મીલીમીટર (૪ ઈંચ) કે તેનાથી વધારે વરસાદ
P.R
વાદળ ફાટવુ એ એક પ્રકારની હવામાન સાથે સંકળાયેલી દુર્ઘટના છે. વાદળ ફાટે ત્યારે કલાકમાં ૧૦૦ મીલીમીટર (૪ ઈંચ) કે તેનાથી વધારે વરસાદ અમુક કિલોમીટરના વિસ્તારમાં પડી જતો હોય છે. વાદળ ફાટવાની ઘટના સામાન્ય રીતે ઊંચાણવાળી જમીન પર જ સર્જાતી હોય છે. ક્યારેક તો વાદળ પંદર કિલોમીટર કરતાં પણ વધારે ઊંચુ હોય છે. વધુ ઊંચાઈ પરથી પડવાને કારણે પણ વાદળ ફાટયા પછીના વરસાદનું જોર વધી જતું હોય છે.
વાદળ ફાટવાની ઘટના મોટે ભાગે પર્વતિય વિસ્તારો અને ક્યારેક રણ વિસ્તારમાં બનતી હોય છે. રણમાં ખાસ વસતી હોતી નથી એટલે વાદળ ફાટવાની બહુ નોંધ લેવાતી નથી. ૨૦૦૫ની ૨૬મી જુલાઈએ મુંબઈ પર વાદળ ફાટયું ત્યારે આખુ શહેર ઊંઘતુ ઝડપાઈ ગયુ હતું. એ દિવસે આઠેક કલાકમાં મુંબઈ નગરી માથે ૯૫૦ મિલિટમીટર કરતાં વધારે વરસાદ પડી ગયો હતો. ૨૦૧૦ના ઓગસ્ટ માસમાં લેહ માથે વાદળોનો કોપ વરસ્યો હતો અને દોઢસોથી વધુ મોત થયા હતાં. લેહની ઘટના વખતે આખા જગતના હવામાનશાસ્ત્રીઓને અચરજ થયુ હતું કેમ કે ત્યાં અગાઉ ક્યારેય વાદળ ફાટવાની ઘટના નોંધાઈ ન હતી. વળી ત્યાં વાદળ ફાટે એવા સંજોગો પણ ન હતાં. એટલે કઈ રીતે વાદળ ફાટયું તેના પર ઘણુ સંશોધન થયુ હતું અને અંતે ગ્લોબલ વોર્મિંગને જવાબદાર ઠેરવાયુ હતું. વાદળ ફાટવાની સૌથી મોટી ઘટના પણ ભારતના નામે નોંધાયેલી છે. ૧૯૬૬માં ગંગાના મેદાની પ્રદેશમાં આઠમી જાન્યુઆરીના દિવસે ૨૦ કલાકમાં ૯૧.૬૯ ઈંચ (૨,૩૨૯ મીલીમીટર)વરસાદ પડયો હતો!
એક જમાનામાં એવુ માનવામાં આવતું કે વાદળો એ ફુગ્ગાની જેમ પાણીથી ભરેલા છે. એ ફૂગ્ગામાં પંચર પડે અને એ ફાટે એટલે જમીન પર પાણી પાણી થઈ જાય. એ કલ્પનાને આધારે 'વાદળ ફાટવું' શબ્દ આવી દૂર્ઘટના માટે વપરાતો થયો છે.
ભારતમાં વાદળ ફાટવાથી મોત
તારીખ રાજ્ય મોત
૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૭ હિમાચલ પ્રદેશ ૧૫૦૦
૧૭ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૮ ઉત્તરાખંડ ૨૫૦
૧૬ જુલાઈ, ૨૦૦૩ હિમાચલ પ્રદેશ ૪૦
૬ જુલાઈ, ૨૦૦૪ ઉત્તરાખંડ ૧૭
૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૭ હિમાચલ પ્રદેશ ૫૨
૭ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૯ ઉત્તરાખંડ ૩૮
૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૦ જમ્મુ-કાશ્મીર ૧૦૦૦
૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૦ ઉત્તરાખંડ ૪૦
૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૦ મહારાષ્ટ્ર ૪
૯ જુન, ૨૦૧૧ જમ્મુ-કાશ્મીર ૪
૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૨ ઉત્તરાખંડ ૩૯
૧૭ જુન, ૨૦૧૩ ઉત્તરાખંડ ૫૦૦૦થી વધુ
નોંધઃ છેલ્લી હોનારતના આંકડાઓ હજુ વધશે કેમ કે રાહતકાર્ય ચાલુ છે.
ભારતમાં મુદ્રણકળાના પ્રકાશનની પ્રારંભભૂમિ ગોવા
ભારતમાં પણ મુદ્રણવિદ્યાના આગમન બાદ પત્રકારત્વ અને પુસ્તક, ચોપાનિયા, સાપ્તાહિકો અને દૈનિકો જેવા વિવિધ તબક્કાઓનું પ્રકાશનકાર્ય શરૂ થયું હતુ. યુરોપ અને જર્મનીમાં આરંભ થયેલ મુદ્રણ પધ્ધતિ, ભારતમાં ૬ સપ્ટેમ્બર-૧૫૫૩ના દિવસે શરૂ થયાનું સમર્થન વિવિધ વિદ્વાનોના સંશોધનો પરથી કરી શકાય છે. ઇસાઇ ધર્મપ્રચારકોને પોતાની રાજકીય વગ વિસ્તારવા અને ઇસાઇ ધર્મના પ્રચાર માટે મુદ્રણ સાહિત્યના પ્રસારની આવશ્યકતા વર્તાતી હતી.
ભારતમાં મુદ્રણકળાના પ્રકાશનની પ્રારંભભૂમિ ગોવા છે, જયાં સ્પેનના વતની Joao de Bustamante એ પ્રકાશન અંગેની સામગ્રી લાવી હતી. તે ૧૫૫૬માં ઇસાઇ ધર્મપ્રચારકો સાથે ભળ્યો હતો. ભારતમાં છાપખાનું ગોઠવી આપવા માટેની મદદ અર્થે પોર્ચ્યુગીસ રાજાએ એક મૂળ ભારતીયને પણ મોકલ્યો હતો. ભારતીય લિપિમાં બીબા બનાવવાનું શ્રેય જોઆઓ ગોન્સેલ્વસને ફાળે જાય છે. તે પણBustamante સાથે ગોવા આવેલો અને તેણે મલબારી અક્ષરોના બીબા બનાવેલા.
સોળમી સદીમાં ગોવામાં છપાયેલા લગભગ ૧૩ પુસ્તકોનો નિર્દેશ પ્રાપ્ત થાય છે, જયારે સતરમી સદીમાં ૨૧ પુસ્તકો પ્રાપ્ત થાય છે. જો કે દેવનાગરી લિપિના બીબા છેક ઓગણીસમી સદીના ઉતરાર્ધમાં તૈયાર થયેલા.
ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના દલાલ ભીમજી પારેખે દેવનાગરી પુસ્તકો પ્રસિધ્ધ કરવાના ઇરાદાએ કંપની સરકારની ડિરેક્ટરોની કોર્ટને સન ૧૬૭૦માં એવી મતલબની અરજ કરી હતી કે, એક કુશળ મુદ્રકને ત્રણ વર્ષ માટે હિંદ મોકલવો, જેના ખર્ચના વાર્ષિક પચાસ પાઉન્ડ આપવાને બંધાતો હતો. આ અરજ માન્ય રાખી લંડનની ડિરેક્ટરોની કોર્ટે હેન્રી હિલ નામની વ્યક્તિને મુંબઇ ટાપુ માટેનો મુદ્રક ઠરાવી મુંબઇ રવાના કર્યો હતો. મજકૂર હેન્રી હિલ સન ૧૬૭૪માં છાપકામ માટેનું યંત્ર, ટાઇપ, કાગળ વગેરે લઇને મુંબઇ આવ્યો હતો.
પરંતુ દેવનાગરી ટાઇપ પડાવી ધાર્મિક પુસ્તકો છાપવાની તમન્નાવાળા ભીમજી પારેખને હેન્રી ખાસ ઉપયોગી ન બન્યો, તે તો માત્ર છાપકામ જ કરી શકતો હતો. માટે પારેખે ફરી કોર્ટ ઓફ ડિરેક્ટર સાથે પુનઃ પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો પરિણામે સન ૧૬૭૮માં બીબા પાડી શકે એવા આસામીનું હિંદમાં આગમન થયું. જો કે તેની પુસ્તક છાપકામ કે અન્ય કોઇ વિગત ઉપલબ્ધ નથી. વળી એ પછી એક સદીના ગાળા દરમિયાન એ દિશામાં થયેલ કાર્યોની માહિતી પણ મળતી નથી.
હિંદુસ્તાનમાં પ્રથમ છાપખાનું શરૂ કરવાનું માન, મુંબઇ અને બંગાળ એમ બંનેને ઘટે છે. સર ચાર્લ્સ વિલ્કિન્સ નામના વિદ્વાને સને ૧૭૭૮માં બંગાળામાં છાપખાનું શરૂ કર્યુ હતુ. હેલ્ડ હેડનું બંગાળી વ્યાકરણ એ બંગાળામાં પ્રથમ છપાયેલું પુસ્તક છે.
લગભગ આ જ સમયગાળા દરમિયાન મુંબઇમાં કોઇ રૂસ્તમજી કેરસાસ્પજી નામના પારસીએ પ્રથમ છાપખાનું કાઢ્યું હતુ. તેમણે સને ૧૭૮૦માં પેલા પંચાગનું છાપકામ પ્રગટ કર્યુ હતુ.
સને ૧૭૯૭ એ ગુજરાતી બીબાનું જન્મવર્ષ ગણી શકાય છે અને તેને જન્મ આપનાર એક પારસી છે. છાપકલા અને છાપખાનું કાઢવાના વિચારનું તથા નાગરી અક્ષરો બનાવવાનું માન તો ભીમજીને છે. નાગરી અને ગુજરાતીના ઉત્પાદક અનુક્રમે એક વાણીયો અને એક પારસી છે.
સન ૧૭૯૭માં બોમ્બે કુરિયરમાં છપાયેલા ગુજરાતી બીબાનો નમૂનો આજે હાથ લાગતો નથી, પરંતુ સન ૧૮૦૮માં ગ્લોસરી નામનું અંગ્રેજી, ગુજરાતી અને મરાઠી એ ત્રણે ભાષાના બીબા વડે તૈયાર થયેલું ડ્રમંડ રચિત વ્યાકરણ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીના સંગ્રહમાં છે.
ભારતમાં મુદ્રણકળાના પ્રકાશનની પ્રારંભભૂમિ ગોવા છે, જયાં સ્પેનના વતની Joao de Bustamante એ પ્રકાશન અંગેની સામગ્રી લાવી હતી. તે ૧૫૫૬માં ઇસાઇ ધર્મપ્રચારકો સાથે ભળ્યો હતો. ભારતમાં છાપખાનું ગોઠવી આપવા માટેની મદદ અર્થે પોર્ચ્યુગીસ રાજાએ એક મૂળ ભારતીયને પણ મોકલ્યો હતો. ભારતીય લિપિમાં બીબા બનાવવાનું શ્રેય જોઆઓ ગોન્સેલ્વસને ફાળે જાય છે. તે પણBustamante સાથે ગોવા આવેલો અને તેણે મલબારી અક્ષરોના બીબા બનાવેલા.
સોળમી સદીમાં ગોવામાં છપાયેલા લગભગ ૧૩ પુસ્તકોનો નિર્દેશ પ્રાપ્ત થાય છે, જયારે સતરમી સદીમાં ૨૧ પુસ્તકો પ્રાપ્ત થાય છે. જો કે દેવનાગરી લિપિના બીબા છેક ઓગણીસમી સદીના ઉતરાર્ધમાં તૈયાર થયેલા.
ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના દલાલ ભીમજી પારેખે દેવનાગરી પુસ્તકો પ્રસિધ્ધ કરવાના ઇરાદાએ કંપની સરકારની ડિરેક્ટરોની કોર્ટને સન ૧૬૭૦માં એવી મતલબની અરજ કરી હતી કે, એક કુશળ મુદ્રકને ત્રણ વર્ષ માટે હિંદ મોકલવો, જેના ખર્ચના વાર્ષિક પચાસ પાઉન્ડ આપવાને બંધાતો હતો. આ અરજ માન્ય રાખી લંડનની ડિરેક્ટરોની કોર્ટે હેન્રી હિલ નામની વ્યક્તિને મુંબઇ ટાપુ માટેનો મુદ્રક ઠરાવી મુંબઇ રવાના કર્યો હતો. મજકૂર હેન્રી હિલ સન ૧૬૭૪માં છાપકામ માટેનું યંત્ર, ટાઇપ, કાગળ વગેરે લઇને મુંબઇ આવ્યો હતો.
પરંતુ દેવનાગરી ટાઇપ પડાવી ધાર્મિક પુસ્તકો છાપવાની તમન્નાવાળા ભીમજી પારેખને હેન્રી ખાસ ઉપયોગી ન બન્યો, તે તો માત્ર છાપકામ જ કરી શકતો હતો. માટે પારેખે ફરી કોર્ટ ઓફ ડિરેક્ટર સાથે પુનઃ પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો પરિણામે સન ૧૬૭૮માં બીબા પાડી શકે એવા આસામીનું હિંદમાં આગમન થયું. જો કે તેની પુસ્તક છાપકામ કે અન્ય કોઇ વિગત ઉપલબ્ધ નથી. વળી એ પછી એક સદીના ગાળા દરમિયાન એ દિશામાં થયેલ કાર્યોની માહિતી પણ મળતી નથી.
હિંદુસ્તાનમાં પ્રથમ છાપખાનું શરૂ કરવાનું માન, મુંબઇ અને બંગાળ એમ બંનેને ઘટે છે. સર ચાર્લ્સ વિલ્કિન્સ નામના વિદ્વાને સને ૧૭૭૮માં બંગાળામાં છાપખાનું શરૂ કર્યુ હતુ. હેલ્ડ હેડનું બંગાળી વ્યાકરણ એ બંગાળામાં પ્રથમ છપાયેલું પુસ્તક છે.
લગભગ આ જ સમયગાળા દરમિયાન મુંબઇમાં કોઇ રૂસ્તમજી કેરસાસ્પજી નામના પારસીએ પ્રથમ છાપખાનું કાઢ્યું હતુ. તેમણે સને ૧૭૮૦માં પેલા પંચાગનું છાપકામ પ્રગટ કર્યુ હતુ.
સને ૧૭૯૭ એ ગુજરાતી બીબાનું જન્મવર્ષ ગણી શકાય છે અને તેને જન્મ આપનાર એક પારસી છે. છાપકલા અને છાપખાનું કાઢવાના વિચારનું તથા નાગરી અક્ષરો બનાવવાનું માન તો ભીમજીને છે. નાગરી અને ગુજરાતીના ઉત્પાદક અનુક્રમે એક વાણીયો અને એક પારસી છે.
સન ૧૭૯૭માં બોમ્બે કુરિયરમાં છપાયેલા ગુજરાતી બીબાનો નમૂનો આજે હાથ લાગતો નથી, પરંતુ સન ૧૮૦૮માં ગ્લોસરી નામનું અંગ્રેજી, ગુજરાતી અને મરાઠી એ ત્રણે ભાષાના બીબા વડે તૈયાર થયેલું ડ્રમંડ રચિત વ્યાકરણ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીના સંગ્રહમાં છે.
શુ તમે જાણો છો જાનવરોમાં સૌથી ભાવુક કોણ હોય છે ?
મોટાભાગે આપણે આપણા સગા સંબંધીઓને મળીએ છીએ કે તેમનાથી દૂર જઈએ છીએ તો આપણે ભાવુ ક થઈ જઈએ છીએ. જો કોઈ મિત્ર ઘણા દિવસો પછી મળે તો આપણે તેને ભેટી પડીએ છીએ. પણ જો કોઈ આપણાથી દૂર જઈ રહ્યુ હોય તો આપણી રડીએ છીએ, વિલાપ કરીએ છીએ.
પણ શુ તમે ક્યારેય વિચાર્યુ છે કે જાનવરોમાં ભાવુકતા જોવા મળે છે કે નહી ? શુ કૂતરા બિલ્લી પણ ભાવનાઓમાં વહે છે ? મોટા હાથીથી લઈને નાનકડી કીડી પણ શુ ભાવુક હોય છે ? તાજેતરમાં જ અમેરિકાના વિલિયમ એંડ મેરી કોલેજમાં માનવ વિજ્ઞાનની પ્રોફેસર, બારબરા જે કિંગે આ વિષય પર અભ્યાસ કર્યો. જેનો ઉલ્લેખ તેણે પોતાના નવા પુસ્તક 'હાઉ એનીમલ્સ ગ્રીવ'માં કર્યો છે. બારબરા મુજબ આમ તો બધા જાનવરોમાં ભાવુકતા હોય છે. પણ વિશાળકાય હાથી દુ:ખ વ્યક્ત કરનારા જાનવરોમાં સૌથી વધુ ભાવુક હોય છે.
જ્યારે એક હાથીની લાશને રેતીમાં છોડવામાં આવ્યુ તો હાથીઓના પાંચ જુદા જુદા પરિવાર એ હાથીની લાશ પાસે આવ્યા અને તેમણે જુદી જુદી રીતે પોતાની ભાવનાઓને વ્યક્ત કરી. કોઈએ હાથીની લાશની ચારે બાજુ ફરીને, તો કોઈએ મરેલા હાથીના હાડકાં પોતાની સૂંઢ પર ઉઠાવીને દુ:ખ વ્યક્ત કર્યુ. બારબરાના મુજબ તેણે બે એવી બિલાડીઓનો પણ અભ્યાસ કર્યો જે બહેનો હતી અને એકના મરી જતા બીજી લાંબા સમય સુધી તેની લાશ પાસે બેસી રહી, જો કે એ નથી માનતી કે જાનવરો પણ માણસોની જેમ જ શોક પ્રગટ કરે છે.
પણ શુ તમે ક્યારેય વિચાર્યુ છે કે જાનવરોમાં ભાવુકતા જોવા મળે છે કે નહી ? શુ કૂતરા બિલ્લી પણ ભાવનાઓમાં વહે છે ? મોટા હાથીથી લઈને નાનકડી કીડી પણ શુ ભાવુક હોય છે ? તાજેતરમાં જ અમેરિકાના વિલિયમ એંડ મેરી કોલેજમાં માનવ વિજ્ઞાનની પ્રોફેસર, બારબરા જે કિંગે આ વિષય પર અભ્યાસ કર્યો. જેનો ઉલ્લેખ તેણે પોતાના નવા પુસ્તક 'હાઉ એનીમલ્સ ગ્રીવ'માં કર્યો છે. બારબરા મુજબ આમ તો બધા જાનવરોમાં ભાવુકતા હોય છે. પણ વિશાળકાય હાથી દુ:ખ વ્યક્ત કરનારા જાનવરોમાં સૌથી વધુ ભાવુક હોય છે.
જ્યારે એક હાથીની લાશને રેતીમાં છોડવામાં આવ્યુ તો હાથીઓના પાંચ જુદા જુદા પરિવાર એ હાથીની લાશ પાસે આવ્યા અને તેમણે જુદી જુદી રીતે પોતાની ભાવનાઓને વ્યક્ત કરી. કોઈએ હાથીની લાશની ચારે બાજુ ફરીને, તો કોઈએ મરેલા હાથીના હાડકાં પોતાની સૂંઢ પર ઉઠાવીને દુ:ખ વ્યક્ત કર્યુ. બારબરાના મુજબ તેણે બે એવી બિલાડીઓનો પણ અભ્યાસ કર્યો જે બહેનો હતી અને એકના મરી જતા બીજી લાંબા સમય સુધી તેની લાશ પાસે બેસી રહી, જો કે એ નથી માનતી કે જાનવરો પણ માણસોની જેમ જ શોક પ્રગટ કરે છે.
No comments:
Post a Comment